Vossabanen

Vossabanen er ein norsk jarnbane som no for det meste er ein del av Bergensbanen på strekninga mellom stasjonane Bergen og Voss. Ei nedlagd strekning er teken vare på som veteranjarnbane mellom Takvam og Midtun over Garnes i Bergen kommune, kalla Museet Gamle Vossebanen. Denne delstrekninga er no freda.

Garnes stasjon, no base for veterantoget på Vossabanen. "Mellemstasjon av 3. Klasse."
Foto: Svein Harkestad
Espeland haldeplass, no stopp for veterantoget.
Haukeland stasjon, no stopp for veterantoget. "Mellemstasjon av 4. Klasse."

Historie

Vossabanen stod ferdig i 1883 som smalspora jarnbane mellom Bergen og Voss. Banen vart i 1904 ombygd til normalspor, og i 1909 sluttført over fjellet fram til Oslo som Bergensbanen. Banen fekk si største omlegging etter opninga av Ulrikentunnelen og Arnanipatunnelen i 1964, det utgjorde ei stor nedkorting av strekninga mellom Tunestveit og Bergen ved at den lange sløyfa over Garnes og Nesttun vart overflødig. Den gamle linja mista raskt persontrafikken, berre mellom Bergen og Nesttun blei det drive persontog i ei tid etter omlegginga.[1] Sporet er fjerna mellom Minde og Midtun. Frå 1993-94 har det gått eit veterantog om sumaren på den 18 km lange strekninga frå Midtun til Garnes. Sidan 2001 har også godstrafikken på denne sidelinja vore nedlagt.

Kulturminne

Bergen kommune uttaler om denne banen sin verdi som kulturminne:

Gamle Vossebanen ... er en fjordbane med unik variasjon i jernbaneanlegg og stasjoner, nøye tilpasset topografien. Jernbanen gikk inn som del i et allerede etablert samferdselsnett, der veier – herunder postveiene og fjordbåttrafikken, var av vesentlig betydning. Ingen andre jernbanestrekninger kan i dag vise til denne kombinasjonen mellom tog- og båttransport. Det er viktig for bevaring av jernbane-historien at utpekte områder rundt banetraseen ikke blir utbygd eller utsatt for andre tiltak som vil forringe opplevelsen av denne viktige kulturminnestrukturen. Sammen med Osbanetrasèen forteller Gamle Vossebanen om samferdelssystemets betydning for industri- og bosetting på steder i Bergens utkantområder.[2]

Syklistar har tidlegare arbeidd for å ta vekk spora og gjera om strekninga mellom Midtun og Haukeland til sykkelsti, som eit alternativ til den trafikkfarlege Hardangervegen. No er strekninga freda og det blir uaktuelt å bruka ho til sykling.

Mektig natur

Særleg vidare innover Sørfjorden går den gamle Vossebana gjennom vakre og naturskjønne omgjevnader. Mange stader er linja lagt om i fleire omgangar, ofte på grunn av skredfaren. Eit eksempel på dette er ved Hana innanfor Trengereid. Der kom eit snøras den 18. januar 1918, som tok banevaktarbustaden til nyss avdøde Torkel Johnsen:

Lufttrykket var så stort at heile huset vart kasta på sjøen. Alle fem omkom. Huset stod på husmannsplassen Seiasteinen bnr. 3 under garden Hana i Vaksdal, og det var tungt snøver og storm då det hende. Denne delen av jernbanesporet er lagt i tunnel no. Etter kyrkjeboka for Samnanger: 'Omkom ved Sneskavl som bortførte huset med 3 mennesker.' Etter aviser og bygdeboka omkom to til, dette var kona Dortea Hansdtr gift Jonsen og fire av barna: Thoralf, Helga, Oskar og Helge. Ei anna dotter Klara Dortea døydde seinare på året, men det er uklart om dette hadde noko med snøskredet å gjere.[3][4]

Linjekart

(Alle avstandar frå Oslo S over Roa)

Teiknforklaring
385,32 kmVoss st (1883-) / Vangsvatnet (47 moh.)56,5 moh.
Kvålsåsentunnelen (1990, 4 923 m)
(390,76 km)Djukastein hp (1936-90) (A)56 moh.
392,55 kmBulken st (1883-) (A)54 moh.
Bulkentunnelen (705 m)
Vosso (48 m)
396,16 kmSeimsgrend hp (1936-) (A)48 moh.
Hotunnelen (710 m)
399,8 kmSaghaug hp (1936-nedl før 2009) [5] (A) (B)33 moh.
Skorvetunnelen (7 m)
403,66 kmEvanger st (1883-)15,5 moh.
Hærnestunnelen (3 336 m)
Hærnesvik hp (1936-?) (B)25 moh.
Kattegjelet-tunnelen (529 m)
Kattegjelet viadukt tunnel (19 m)
Vetleviktunnelen (292 m)
410,24 kmJørnevik hp (1936-) (A)25 moh.
Røvstonatunnelen (542 m)
414,13 kmBolstadøyri st (1883-) (A)9 moh.
Bolstadtunnelen (110 m)
Trollkonatunnelen (1987, 8 043 m)
Verpelstad hp (?-1987) ved E16 [6] [7]13 moh.
Dalseid hp (?-1987) ved sideveg til E16 (B)14 moh.
Holhøgdatunnelen (73 m)
industrispor
425,29 kmDale st (1883-)43,4 moh.
industrispor over Daleelva
industrispor
industrispor
Dalebrygga (475 m)
Daleura (29 m)
430,09 kmHellestræ hp (1936-?) ved sideveg til E16(B) (C)4 moh.
Stanghelle bru (Straumen) (33 m)
432,22 kmStanghelle st (1883-)2,5 moh.
Hettatunnelen (1 243 m / ca 170 m - gamlelinja del av E16)
(ca 465 m - gamlelinja delvis del av E16)
Fossmarkli hp (1936-?) (B)15 moh.
Vetle Fossmark I-tunnelen (38 m)
Vetle Fossmark II-tunnelen (93 m)
Store Fossmarktunnelen (742 m)
Skreia I-tunnelen (300 m)
Skreia II-tunnelen (662 m / ca 80 m)
(ca 100 m)
atkomst til kai og naust
sideveg til E16
440,53 kmVaksdal st (1883-)16,0 moh.
Vaksdal bru (22 m)
Vaksdaltunnelen (180 m)
Boge I-tunnelen (70 m)
Boge II-tunnelen (81 m)
442,36 kmBogegrend hp (1938-) (B)10 moh.
E16 vidare mot Langhelle på gamlelinja (B)
Bogelia kvelv I (92 m)
Bogelia kvelv II (37 m)
Bogelia kvelv III (30 m)
Bogelia kvelv IV (83 m)
Bogelia kvelv V (109 m)
Kjenestunnelen (410 m)
Djupedalselva
Hananipatunnelen til Trengereid (1971, 6 096 m) [8]
(444,21 km)Langhelle hp (1936-71) 14 moh.
Sporet fjerna 1981 Langhelle-Trengereid
arbeidsinnslag til Hananipatunnelen
ved Langhelle (ca 180/375 m [9] )
(ca 30 m)
ved Sandvika (ca 20 m)
(447,58 km)Stavenesli hp (1919-70) ved sideveg til E16[10] (B)14,1 moh.
Leagjelet (ca 65 m)
skredoverbygg Nesgjelet (ca 20 m)
Seiasteinen, aust for Hana (ca 330 m)
skredoverbygg Askebotn (ca 30 m)
ved Skansen (ca 735 m / ca 1100 m [11])
eldste sporet er rast ut nord for Raudberg
arbeidsinnslag til Hananipatunnelen
atkomst på traktorveg til E16
Bergsfossen
sør for Raudberg (ca 340 m) / Hananipatunnelen
Trengereid spor 2 tunnel (1955, 54 m) [12]
452,41 kmTrengereid st (1883-) ved sideveg til E1615,7 moh.
Trengereid I-tunnelen (83 m)
Sunnesbekktunnelen (83 m)
Trengereid II-tunnelen (116 m)
Slåttabekktunnelen (20 m)
Risnes I-tunnelen (26 m)
Glamregjelselva
Risnes II-tunnelen (92 m)
industrispor Risnes kalkverk
Risnes III-tunnelen (291 m)
453,75 kmRisnes hp (1935-?) [13] (B) (C)11 moh.
Risneselva
Romslo I-tunnelen (581 m)
Flotenelva
Romslo II-tunnelen (377m)
455,1 kmRomslo hp (1935-91) [14] (B)10 moh.
Romslaelva
Songstad I-tunnelen (583 m / ca 40 m)
Risparelva
Songstad II-tunnelen (330 m)
Songstadelva
Songstad III-tunnelen (295 m)
Holebekken
Herlandtunnelen (1966, 781 m)
(457,92 km)Herland hp (1916-66) [15] (B)6 moh.
Holaelva
veg på gamlelinja til Herland og sideveg til E16
458,63 kmTakvam hp (1966-)[16] (B)6 moh.
Storelva
Takvamtunnelen (251 m)
Tunestveit-tunnelen (1964, 61 m)
459,36 kmTunestveit sporveksel
Munkelva
Arnanipatunnelen [17] (1964, 2 190 m) til Arna st
Tveitaelva
Tunes hp (1935-?)
Tunestunnelen (ca 100 m) (C)
463,13 kmGarnes st[18] (1883-1964)21,2 moh.
Garnesvegen Fv276
Seimsmark hp (1941-?)
industrispor Storaneset, no: sidespor NJK[19]
Ådnavegen × Garnesvegen Fv276/Fv277 (rundkjøring)
466,79 kmArna gamle st (1883-1964) [20]21,4 moh.
(461,93 km)Arna st (1964)8,0 moh.
Arnaelva og utløp til Arnavågen
Ulrikentunnelen (1964, 7 670 m) til Bergen
Strutelva
468,77 kmArnatveit hp (1931-?) (B) (D)43 moh.
Hardangervegen Rv580
471,32 kmEspeland hp (1899-1964)70,6 moh.
Skåldalselva
Lonaelva frå Haukelandsvatnet
Lonaleitet
Haugaelva / Haukelandsvatnet
474,29 kmHaukeland st (1883-1964)81,6 moh.
Søylentunnelen (89 m)
475,4 kmBratland hp (1958-?) (C) (D) / Søylevatnet83 moh.
Bratlandtunnelen (258 m)
Grimentunnelen (123 m) / Grimevatnet
477,1 kmGrimåsen hp (1924-?) (C) (D)86 moh.
Hardangervegen Rv580
Helldal I-tunnelen (24 m)
Helldal II-tunnelen (29 m)
478,92 kmHelldal hp (1886-?)68,4 moh.
industrispor Frank Mohn
481,05 kmMidttun hp (1925-?) (D)57 moh.
Nesttunelva (18 m)
Nesttun-Osbanen (1894-1935)
482,54 kmNesttun st (1883-1965)31,2 moh.
Nesttun (2010-) Bybanen i Bergen
483,36 kmKloppedal hp (1930-65) [21] (B) (D)21 moh.
484,12 kmHop st (1883-1965) [22] (D)17,5 moh.
484,86 kmParadis hp (1932-65) (2010-) (D)10,5 moh.
Bybanen i Bergen til Kronstad
Olderhaug hp (1935-?) [23]
486,33 kmFjøsanger st (1883-1965)8,2 moh.
Kristianborg hp (1930-?)
Minde Allé Fv253
488,80 kmMinde st (1889-1965)18,3 moh.
Minde godsterminal
489,00 kmSolheim sporveksel
Inndalsveien Rv582
Bybanen i Bergen frå Paradis
489,63 kmKronstad st (1913-2000) (2010-)21,5 moh.
sidespor / Bybanen i Bergen til Florida
490,00 kmSolheimsviken st (1883-1913)10,0 moh.
Kronstad-tunnelen (464 m)
Strømmen
Florida (2010-) / Bybanen i Bergen frå Kronstad
Ulrikstunnelen frå Indre Arna / Nygårdsparken-tunnelen (ca 200 m)
492,00 kmBergen gamle st ved Lille Lungegårdsvann (1883–1913)
Hamnebane nord 1 om Vågsalmenning og Bryggen til Festningskaien (1884-1913?)[24] [25] [26]
Bergensbanen frå Arna st / Bybanen i Bergen frå Florida
Hamnebane vest til Dokken (1955)
Nygårdshøyden-tunnelen (ca 900 m) (D)
Dokken / Bystasjonen (2010-)
Nonneseter (2010-)
Hamnebane nord 3 tunnel (1921, 1 421 m)
(471,25 km)Bergen st (1913-)3,9 moh.
Hamnebane nord 2 gjennom Kaigaten (1913-21?) / Byparken (2010-)[27]
Sverresborg-tunnelen (ca 90 m)
Rothaugen-tunnelen (ca 130 m) / Skoltegrunnskaien, Bontelabo og Festningskaien
Skuteviken og Slaktehuset i Sandviken

Avvikande avstandar i parentes () markerer avstandar på nedlagt linje eller "nye Vossabanen" inn mot Bergen.

Garnes-Midttun er veterantoget si rute.

Rosa strekningar er der jernbanelinja er omlagt og spor er fjerna:

  • Bergen-Kronstad (1883-linja): stort sett brukt til veg
  • Minde-Midttun: for det meste sykkelsti [28]
  • Ved Herland: sykkelsti/lokalveg
  • Raudberg-Hana: skogsveg, bruk på eige ansvar til gang- og sykkelveg [29] [30] [31]
  • Hana-Stavenes: lokalveg til eigedommane, eigd av Vaksdal kommune
  • Stavenes-Langhelle: mest skogsveg, bruk på eige ansvar til gang- og sykkelveg
  • Langhelle-Bogegrend: truleg lik traséen for noverande E16
  • Ved Tunestveit, Songstad, Romslo, Hana, Langhelle, Skreida, Fossmarkli og Stanghelle: små omlagde strekningar
  • Dale-Bolstadøyri: E16, utanom Dalseid-Verpelstad som er lokalveg - muleg sykkelveg ?
  • Bolstadøyri-Evanger: delvis noverande E16, feks Jørnevik-Kattegjelet, men siste biten rundt Hernes (Hærnesvik) er lokalveg
  • Bulken-Voss: for det meste ny E16

Raude strekningar er jernbane som er i bruk.

Blå strekning - Bybanen i Bergen - er tatt med her fordi den tangerer Vossebanen, som feks på Kronstad og ved Strømmen/Florida.
Linjemarkeringane er ikkje detaljerte, og skissa skal berre visa at denne bana på nokre stader følgjer same trasé som Vossebanen.

Ein del elvar, vatn og fjordar er tatt med sidan det er viktige landskapselement langs store delar av jarnbanestrekninga.

Nesttun stasjon på Vossabanen var samtidig endestasjon for Osbanen, men det var aldri forbindelse mellom linjene. Osbanen var heile tida "tertiærjarnbane" (dvs tredjeklasse) - smalspora med sporvidde 750 mm som Urskog-Hølandsbanen (veteranjarnbana Tertitten[32]), mens Vossabanen var bygd med meir vanlege 1067 mm smalspor. Vossabanen var i 1904 ferdig ombygd til normalspor 1435 mm, fem år før opninga av Bergensbanen i 1909. [33]

Malen er opphavleg henta frå bokmålswikipediaen: Gamle Vossebanen.

Kartleggingsreferansar

Informasjon til linjekartet er henta frå ulike kartkjelder. Høgd over havet og lokalisering av stasjonar, haldeplassar, tunnelar og gamle sporstrekningar er dei vanlegaste data frå desse karta.

A Vossakart Merk Djukastein: avstand 2690 m til Bulken st og 5440 m til Voss st

B Kart i skolen Topografisk kart og Historiske flyfoto Bergen 1951

C Gule sider, kart

D Bergen kommune sine kart Teknisk kart 1:1000 og Bykartet 1957 for sidespora til hamna

Les også Gamle Vossabanen Kulturminneutredning, Byantikvaren 2006.


Kjelder

Bakgrunnsstoff

🔥 Top keywords: HovudsideVerdas landCarles PuigdemontSpesial:SøkSpesial:Siste endringarWikipedia:AtterhaldJonsokKrøllalfaPer PaustAndre verdskrigenBieMidsommarØresundbruaDet norske alfabetetGro Harlem BrundtlandBelgiaMastodontWikipedia:KontaktWikipediaLønnSvartifossIngerid StenvoldNasjonaldyrKleopatraVM i fotball 2022IslandEM i fotball 2024Google MapsTidvasskraftEM i fotball 2021TysklandFrankrikeRusslandNoregTrygve Slagsvold VedumN'Golo KantéJa, vi elsker dette landetEuropaTete Lidbom